Sterke Tilburgse Vrouwen Lezing

In kader tentoonstelling ‘Sterke Vrouwen’ in Peerke Donders Paviljoen

Lezing Veerle Slegers over vrouwenrechten in Tilburg 

Directeur Veerle Slegers van het Tilburgse vrouwencentrum Feniks gaf op zondag 19 april een lezing over vrouwenrechten in Tilburg. in het Peerke Donders Paviljoen.

Atlas, uw naam is vrouw.

Tilburg, stad van onzichtbare vrouwen

Tilburg is gebouwd op de schouders van vrouwen, zei Esmah Lahlah hier afgelopen november zeer terecht, verwijzend naar de documentaire van Caroline, Paul en Stijn over Sterke Tilburgse Vrouwen in de wederopbouw. Sterker nog: Niet alleen Tilburg, de wéreld is gebouwd op de schouders van vrouwen. Atlas was een vrouw. Maar wie zijn die vrouwen? Kennen we die vrouwen? En hoe kunnen we die vrouwen kennen?

Van oudsher is de geschiedenis van de mensheid opgetekend door mannelijke geschiedschrijvers, en die hebben, zo leert de praktijk, altijd bijna uitsluitend de activiteiten en heldendaden van mannen opgeschreven.

Op de Wikipedia-lijst van historici staan vanaf Herodotus in de vijfde eeuw voor Christus via Voltaire en Machiavelli tot Maarten van Rossum bijna alleen namen van mannen. En overal om ons heen -op straat, in de publieke ruimte -fysiek en digitaal- zien we hoofdzakelijk beelden en portretten van mannen.

Herodotus                                      Machiavelli                         Maarten v. Rossum

We kennen alleen de daden van mannen die de wereld vormden

Hoe komt dat? De meeste samenlevingen waren en zijn nog steeds patriarchaal georganiseerd. Mannen hadden meestal de macht, zowel politiek als economisch en sociaal. Het waren en zijn de mannen die de besluiten namen, de oorlogen voerden, wetten schreven en kunst en literatuur produceerden. Tot ver in de 20^e eeuw hadden vrouwen veel minder toegang tot onderwijs en formele kennis. Daardoor waren ze vaak niet in staat om zelf geschiedenis te documenteren, wetenschappelijk werk te verrichten of literatuur te schrijven. En waar ze dat wel deden, werd hun werk genegeerd.

Daarnaast hebben veel culturen, en zeker de westerse, op christelijke leest geschoeide, vrouwen altijd geassocieerd met de private sfeer: Thuis, het gezin, de zorg. Mannen waren juist actief in de openbare sfeer: Politiek, oorlog, handel. En over die openbare sfeer ging de geschiedschrijving. De bijdragen van vrouwen bleven meestal onzichtbaar. Vrouwen namen wel degelijk altijd cruciale rollen in de samenleving, privaat én openbaar, maar al dat werk werd niet gelijkwaardig en dus niet belangrijk geacht, en dus veel minder vaak gedocumenteerd en zichtbaar gemaakt.

Geschiedenis is meestal opgeschreven door de overwinnaars, de elite, degenen die de macht hebben. Dus zijn vrouwen (en overigens ook andere gemarginaliseerde groepen) veel minder zichtbaar in de officiële geschiedschrijving. Of alleen met een negatieve, vertekende en/of ondergeschikte associatie. Vrouwen werden -als ze niet werden genegeerd- vaak afgebeeld als passief, emotioneel en beperkt tot traditionele rollen: moeder, echtgenote, verzorger, slachtoffer, verleidster, sekswerker.

Cleopatra                            Maria                                                Maria Magdalena

Hun cruciale bijdragen aan bijvoorbeeld aan militaire conflicten, vrijheidsstrijd of wetenschap of kunst werden ofwel zich door mannen toegeëigend of als uitzonderingen neergezet. Denk aan Jeanne d’Arc, Camille Claudel Tubman.

Jeanne d’Arc

Camille Claudel                                                              Harriet Tubman

En als vrouwen zich niet volgens de heersende norm gedroegen, zich niet wilden of konden voegen naar de gevestigde orde, daaraan in de weg stonden, werden ze letterlijk en figuurlijk gebrandmerkt als heks, met alle akelige gevolgen van dien.

Een typisch voorbeeld van het traditionele denken in stereotypes zijn grafvondsten. Als er graven werden gevonden met resten van wapentuig, zijn archeologen lang uitgegaan van het vertrouwde patroon van mannen als strijders, jagers en beschermers, en vrouwen als verzorgers, moeders en huishoudsters.

Pas recent bleek door DNA-onderzoek dat sommige van die “krijgersgraven” van vrouwen waren. Het Zweedse Birka-graf uit de 10^e eeuw bevat een compleet wapenarsenaal en twee paarden, maar de begravene bleek dus een vrouw. Veel samenlevingen in het pré-christelijke verleden kenden complexere genderrollen dan lang werd aangenomen.

Het Zweedse Birka-graf

Denk aan de Amazones in Eurazië, en Keltische gemeenschappen waar vrouwen meevochten in oorlogen, zoals de Keltische koningin Boudicca in het Verenigd Koninkrijk in de eerste eeuw na Christus haar stam aanvoerde op het slagveld tegen de Romeinse overheersers. Ook projecteerden westerse archeologen vanuit hun koloniale en eurocentristische blik vaak hun eigen culturele normen op andere samenlevingen: In de regio die nu het land Benin vormt, leefden de Dahomey Amazones en ook vrouwen van inheemse Amerikaanse gemeenschappen vochten mee in oorlogen.

Amazones                                                  Boudicca

Dahomey-vrouwen                                 Native American vrouwelijke krijgers

Ook de stemmen en daden van vrouwen doen ertoe

Van de wereld naar ons eigen Tilburg. Op de negende verdieping van het stadhuis hangen de portretten van alle Tilburgse burgemeesters van zowat twee eeuwen. Fier in Top, heet die ruimte. Altijd als ik door die portrettengalerij loop, voel ik het gemis: Van het zolang ontbreken van de vrouwelijke representatie en daarmee van de vrouwelijke blik in het besturen van Tilburg. Dan vraag ik me af: Wat zou het hebben betekend voor onze stad en haar inwoners, voor ons, als er al veel eerder vrouwen Fier in Top waren geweest? Het is een bekend patroon dat vrouwen aan bestuurstafels overal ter wereld zorgen voor besluiten die de behoeften en  belangen dienen van meer mensen, ook buiten de eigen gevestigde orde, dan wanneer er alleen mannelijke beslissers aan het roer staan.

De Verenigde Naties weten het ook. Op hun website staat:“De deelname van vrouwen aan vredesprocessen leidt tot betere en duurzamere uitkomsten. Vrouwen blijven echter ondervertegenwoordigd in formele onderhandelingen.” Zou er überhaupt oorlog zijn tussen Rusland en Oekraïne, tussen de VS en Iran, in Sudan, als er meer vrouwelijke leiders en beslissers waren geweest, lokaal, regionaal, landelijk en internationaal? Zouden er genocides worden gepleegd? Zou de aarde worden leeggetrokken en stukgemaakt omwille van niet meer dan private winst, macht en ego?

Tilburgse burgemeesters                                 

Een klein gedachtenexperiment

Terug naar Tilburg. We hebben pas sinds januari voor het eerst een vrouwelijke burgemeester: Fleur Gräper. In 1988 bleek uit een alternatieve stemming van het Links Akkoord dat de Tilburgse bevolking liever Miet van Puijenbroek als burgemeester had gezien dan Gerrit Brokx. Brokx kreeg 5 procent van de stemmen, Van Puijenbroek 42 procent. We hadden met Miet pas in 1978 de eerste vrouwelijke wethouder.

Maar hoe erg is dat? Doet u allen mee met dit kleine gedachtenexperimentje? Wat zou er in Tilburg door de jaren heen anders en beter zijn gegaan als er altijd al vrouwen vanzelfsprekend Fier aan de Top hadden gestaan? Als er al in bijvoorbeeld de negentiende eeuw een Miet van Puijenbroek was geweest die toen al had kunnen knokken voor scholing voor vrouwen, zodat ze zich konden ontwikkelen, niet afhankelijk hoefden te zijn? Als we toen al een Fleur Gräper hadden gehad en als de helft van de gemeenteraad uit vrouwen had bestaan? (Overigens is dat nog steeds niet gelukt: Nu zijn 20 van de 45 nieuwe raadsleden vrouw). Als er toen al vrouwelijke CEO’s waren geweest en bestuurders van organisaties en verenigingen? Zouden we dan minder armoede hebben gehad? Minder sociale en economische misstanden? Zouden vrouwen en meisjes veiliger zijn geweest? Was de moord op Marietje Kessels dan niet gebeurd, of had de kerk wellicht niet de kans gekregen om het politieonderzoek te sturen en de zaak in de doofpot te stoppen? Wie het weet, mag het zeggen.

Burgemeester Fleur Gräper                                        Miet van Puijenbroek

Afgelopen zondag zag ik voor de tweede keer Sterke Tilburgse Vrouwen, de geweldige documentaire over de cruciale rol die vrouwen hebben gespeeld in de wederopbouw van Tilburg na de Tweede Wereldoorlog. Deze film laat vooral de vrouwen zelf aan het woord, en dat is dus nog maar kort wat vanzelfsprekender. We horen onder meer het verhaal van maatschappelijk werkster Bertje Eijgenraam die de armoede en ellende in de “achterstandswijk” Koningswaai probeerde te verlichten. Bertje zorgde dat de moeders de loonzakjes kregen zodat de mannen het geld niet konden wegdrinken.

Bertje Eijgenraam

Ik herken dat als hedendaags beleid in bijvoorbeeld Brazilië, een land dat ik goed ken, waar de regering een maandelijks bedrag geeft aan gezinnen in achterstandssituatie, op voorwaarde dat ze hun kinderen naar school sturen. Maar het zijn de moeders die het geld krijgen, niet de vaders. Zo heeft Brazilië de afgelopen decennia miljoenen gezinnen uit de armoede weten te krijgen.

Bolsa Familia poster in Brazilië

Wat als vrouwen als Bertje het eerder en hogerop voor het zeggen hadden gehad? Wat als ze niet alleen onder de radar maar ook aan de knoppen hadden kunnen zitten? Zouden zij het geld, de macht en de middelen eerlijker hebben verdeeld? Zodat er mínder armoede en ellende zouden zijn? Zouden dan textielarbeidsters als Wil van Bienen-Mommers en haar vriendinnen wél ziekte- en vakantiegeld en evenveel salaris hebben gekregen net als hun mannelijke collega’s bij van Spaandonk? En zouden hun mannen dan ’s avonds de was hebben gedaan en het huis schoongemaakt en de kinderen in de tobbe gedaan en eten hebben gekookt?

Zonder de stem en de kracht van vrouwen gaat de wereld ten onder

In het boeiende boek Het Verdriet van Tilburg zegt schrijver Maarten van Riel dat het met de misstanden in de negentiende-eeuwse textielindustrie hier meeviel in vergelijking met bijvoorbeeld Amsterdam of Maastricht. Hoe weten we dat? Zijn vrouwelijke textielarbeidsters bevraagd op hun ervaringen? En zo ja, durfden ze dan eerlijk te zijn? Kon dat wel? Verloren ze dan niet hun baan, hun inkomen en hun reputatie?

Maarten van Riel

In 1887 onderzocht een enquêtecommissie in de Tweede Kamer of de Kinderwet van van Houten wel werd nageleefd. De commissie verhoorde fabrieksarbeiders, fabrieksdirecteuren, ambtenaren en geestelijken over de arbeidsomstandigheden in de fabrieken. Maar ook bijvoorbeeld de Amsterdamse arts Aletta Jacobs (de eerste vrouwelijke arts van Nederland én de eerste vrouwelijke student die succesvol een universitaire studie afrondde). Uiteindelijk bleek dat de woon- en werkomstandigheden van de arbeiders in Tilburg beter waren dan die in Maastricht en Amsterdam. Er was geen zondagsarbeid, geen nachtdienst en gezinnen woonden niet zo dicht op elkaar. De meeste arbeiders konden lezen en schrijven en “de zedelijke toestand werd als gunstig beschouwd”. “Het aantal “onechte geboorten” en gedwongen huwelijken was zeer gering”, staat er in het boek.

Aletta Jacobs

Mooi, maar ik herinner me ook de op historische feiten gebaseerde roman Pieter Daens van Louis Paul Boon, die in het Belgische Aalst speelt aan het einde van de negentiende eeuw. Het boek is een aanklacht tegen de sociale onrechtvaardigheid en de uitbuiting van de textielarbeiders, met name vrouwen en kinderen. De vrouwelijke arbeiders hadden het nóg zwaarder dan de mannen omdat ze naast economische uitbuiting en afhankelijkheid en gevaarlijke werkomstandigheden ook nog eens ten prooi vielen aan seksueel grensoverschrijdend gedrag en misbruik. En we weten wat er in die tijd gebeurde met vrouwen die ongehuwd zwanger raakten, zelfs al was dat “onvrijwillig”: Hun reputatie was kapot, ze werden uitgestoten en moesten vaak hun kind afstaan.

Zou de Tilburgse industrie zó menselijk zijn geweest dat dit hier niet gebeurde? Nou nee, we weten het gewoon niet: Maarten van Riel beschrijft in zijn boek ook hoe de eerder genoemde Haagse enquêtecommissie op de Markt en op de Heuvel aanplakbiljetten had laten hangen om arbeiders op te roepen hun ervaringen te delen. Geen enkele arbeider meldde zich. Later zou blijken dat de fabrikanten hadden gedreigd met ontslag. Bovendien ging het ook de enquêtecommissie niet om vrouwen maar om kinderen.

Zijn vrouwen beter dan mannen?

Weinig mensen zullen nu nog ontkennen dat het belangrijk is om ook de geschiedenis van vrouwen en hun rol in de wereld in beeld te brengen. “Maar we moeten vrouwen ook niet heilig verklaren”, roepen dan niet alleen maar wel vooral mannen. En nee, vrouwen zijn ook niet per se beter dan mannen. Kijk maar naar het keiharde neoliberale afbraakbeleid van Margareth Thatcher, zeggen linkse mannen dan. Miet van Puijenbroek ging bij de Zusters van Liefde naar de Lagere Textielschool. Die Zusters deden hun naam lang niet altijd eer aan. Zusters van Liefde, Krengen van Barmhartigheid, zei mijn toch zeer katholieke oma altijd. Toch waren het ook Zusters, namelijk de Dochters van Onze Lieve Vrouwe van het Heilig Hart, die mij tien jaar geleden zakken vol kleding én behoorlijk wat persoonlijke geldelijke donaties meegaven toen we vanuit Tilburg goederentransporten organiseerden naar de vluchtelingenkampen in Noord-Frankrijk. En hun overste zuster Lies bleek een vooruitstrevend feministisch theologe.

Kortom: Er zijn goeie en minder goeie mannen én vrouwen, maar het zijn grotendeels de mannen die altijd vanzelfsprekend het stuur, de teugels, de remote control, het podium en de prijzen hebben gehad. Terwijl vrouwen gedwongen aan de zijlijn stonden, onzichtbaar, onhoorbaar, onderdrukt. En dat heeft zowel hen als de wereld geen goed gedaan.

Hoe zou het zijn geweest voor vrouwen wereldwijd en voor Tilburg als bijvoorbeeld de katholieke kerk ook vrouwelijke pausen had toegestaan? En waarom is er eigenlijk zo weinig bekend over vrouwelijke Tilburgse missionarissen die met gevaar voor eigen lijf en leden zieke en verdrukte mensen hebben bijgestaan, zoals onze Peerke? Heeft alleen Peerke een wonderbaarlijke genezing op zijn naam staan? Mijn achternicht Elly trad als jonge vrouw uit een groot katholiek gezin in de kloosterorde van de Passionistinnen en heeft haar hele leven tot haar pensioen in de hete binnenlanden van Brazilië kwetsbare vrouwen geholpen hun kinderen te baren. Er zijn veel Brabantse Elly’s. Hoeveel is er over hen opgetekend?

En over religie gesproken: Hoe zou het zijn als hier in Tilburg Noord geen imams zouden zitten die vrouwen geen hand wil geven en vrouwen in zijn gemeenschap aan het aanrecht en bij de kinderen houdt, en weer terug wil naar een strikt gescheiden rollenpatroon met de man aan het hoofd? Hoe zou het zijn als daarentegen vrouwen als Esmah, Aziza, Loubna, Bouchra, Zacdya, Hafize, Emine of Noria niet alleen heel erg veel werk aan de basis verrichten maar ook het beleid veel meer bepalen? De macht en de middelen zouden beheren?

Esmah Lahlah

Bouchra Bouzarouata                            Aziza Aboulcacem- Jardaoui

Vooruitgang door vrouwen in Tilburg

De documentaire Sterke Tilburgse Vrouwen leert ons dat er na 1945 in Tilburg wel een soort sfeer ontstond waarin vrouwen meer ruimte konden pakken. Zou dat komen doordat in tijden van oorlog regels niet meer gelden en vaste patronen niet meer vol te houden zijn? Doordat elk mens moet doen wat nodig is om te overleven? Vast. Zo ontdekten vrouwen wat ze nog meer konden en wilden, naast alle informele ongeziene en ongewaardeerde arbeid.

En ongetwijfeld heeft ook meegespeeld dat veel eerder al pastoor Johannes Zwijsen, geschrokken van de armoede, het analfabetisme en de verwaarlozing van kinderen, vanaf 1832 al enorm heeft bijgedragen aan de emancipatie van de textielarbeiders: Hij stichtte 2 congregaties (de Zusters van Liefde en de Fraters van Tilburg) om onderwijs en zorg te bieden. Zwijsen werkte nauw samen met lokale gemeenschappen en betrok families actief bij zorg en onderwijs. Dat was revolutionair in een tijd dat er geen sociale voorzieningen waren.

Johannes Zwijsen                                    Karl Marx Universiteit Tilburg 1970

Wat ook revolutionair was: Dik een eeuw later, in 1969, was Tilburg de eerste stad in Nederland waarin een studentenrevolte plaatsvond, nog vóór de beroemde Maagdenhuisbezetting door UvA-studenten. De studentenopstand in 1968 aan de Sorbonne in Parijs was de inspiratie voor een revolutionaire beweging, van voornamelijk linkse studenten voor meer inspraak in het bestuur van universiteit en faculteiten. Het is typerend voor de ‘protestgeneratie’: jongeren die in de jaren ’60 en ’70 in actie komen tegen de bestaande machtsverhoudingen. En zo heette de Katholieke Hogeschool Brabant ineens een paar maanden lang de Karl Marx Universiteit. Dat had ook pastoor Zwijssen denk ik niet kunnen bevroeden.

In deze sfeer was het eigenlijk heel logisch dat ook Tilburgse vrouwen de oude patriarchale machtsverhoudingen ter discussie gingen stellen. De uitvinding van de anticonceptiepil betekende dat uit seks en relaties niet meer per definitie een zwangerschap hoefde te volgen. Dat gaf vrouwen ineens veel meer zeggenschap over hun eigen lijf en leven. In 1980 protesteerden een twintigtal vrouwen – en enkele mannen-  tegen de Miss Korvel-verkiezing. Zij vonden die vernederend voor de vrouw, die ‘tot pronkvee wordt verlaagd”. Ze uitten hun ongenoegen door het verspreiden van pamfletten en het zingen van “protestliederen”. Gevolg: De Miss-Korvelverkiezing werd afgeschaft.

Protest tegen de Miss Korvelverkiezing

Tilburgs feminisme

Sowieso merkten vrouwen in de jaren zeventig en tachtig dat er voor hen weinig ruimte was om veilig bij elkaar te komen en onder elkaar over dingen te praten die voor vrouwen belangrijk zijn. Daarom richtten ze tijdens die Tweede Feministische Golf (de Eerste was ten tijde van de strijd voor het Vrouwenstemrecht en de Suffragettes) overal vrouwencentra en Vrouwenkafees op, ook in Tilburg. In de van Sasse van Ysseltstraat, en later het Wilhelminapark en de Sint Annastraat.

Daar organiseerden vrouwen ook cursussen zodat ze zich verder konden ontwikkelen. Je had de VOS-cursussen: Vrouwen Oriënteren zich op de Samenleving. En er waren kluscursussen, zelfverdediging en praatgroepen voor gescheiden vrouwen. Allemaal met als doel de zelfredzaamheid en het zelfvertrouwen van vrouwen vergroten en bijdragen aan hun emancipatie.

In de jaren tachtig was de voorloper van Feniks er al, en kwam er het Centrum voor Buitenlandse Vrouwen, opgericht door de Joegoslavische Snezana Matijevic, die ook in de docu aan het woord komt. Het CBV is voor heel veel Tilburgse vrouwen met een biculturele achtergrond (zoals we dat nu noemen) van onschatbare waarde geweest. Ik ken verschillende dochters van moeders die daar destijds de kans kregen om zich te ontwikkelen en emanciperen. Eentje van hen is mijn Fenikscollega Noria.

Een andere dochter van een CBV-vrouw is zangeres Hind Hakki die op 8 maart, Internationale Vrouwendag, samen met Hulya Özdemir van Stichting Broodnodig en Jacqueline Govaert van Krezip, een terechte Tegel heeft gekregen voor op de Tilburgse Walk of Fame.

Centrum voor Buitenlandse Vrouwen jaren tachtig

Hoe kunnen we vrouwen én andere mensen een gelijkwaardige positie geven in Tilburg?

Het is dan ook hoog tijd dat daar meer tegels van vrouwen komen te liggen. Omdat Tilburg gebouwd is op Sterke Vrouwen, op en omdat Tilburg vooropliep en -loopt in de emancipatie van vrouwen maar dat nog absoluut onvoldoende zichtbaar maakt in de stad. Tot gisteren waren er maar 7 tegels van vrouwen op de Walk of Fame. En 88% van alle Tilburgse straatnamen is vernoemd naar een man, 7,2% naar een vrouw.

De gemeente schreef een paar jaar geleden: “Tilburg heeft geen actief beleid voor het erkennen van vrouwen middels straatnaamgeving, zoals gezegd werken we vooral thematisch. We kennen geen gemeente waar actief beleid wordt gevoerd om meer vrouwennamen in de straatnaamgeving te betrekken. We hebben zelf ook geconstateerd dat er sprake is van een scheve verhouding.”

In 2023 ontdekte student Management of Cultural Diversity aan de Universiteit van Tilburg Kelly Lobregt in onderzoek voor het Stadsmuseum dat er in de Armhoefse Akkers voornamelijk straatnamen zijn van personen uit het koloniale verleden in Nederlands-Indië. En in Oerle namen vanuit het koloniale verleden in Zuid-Afrika. Op de Korvel zijn veel straatnamen genoemd naar personen die betrokken waren bij de Eerste- en Tweede Wereldoorlog, maar ook mensen die betrokken waren bij Nederlands koloniale verleden. Heel Tilburg Noord bestaat uit namen van componisten, waarbij er maar twee straatnamen zijn vernoemd naar vrouwen. Tegelijkertijd bestaat het oerlelijke industrieterrein Katsbogten juist weer uit alleen maar vrouwen.”

Persoonlijke noot: Ik ben opgegroeid in Tilburg Noord en heb dus mijn hele jeugd nagenoeg alleen straatnamen van mannen om me heen gezien. Maar ik ben opgevoed in een huis waar veel klassieke muziek werd gedraaid door een feministische moeder en een macho vader die alleen dochters kreeg en hen leerde dat zij volstrekt gelijkwaardig zijn aan mannen. Dus ik ging me al vroeg afvragen waarom blijkbaar alleen mannelijke componisten goed genoeg waren om te worden vereerd en vereeuwigd. Ik had geen ambitie of talent voor de muziek maar wat moeten al die meisjes in Tilburg hebben gedacht die dat wél hadden?

Dolle Mina actie voor meer straatnamen van vrouwen in Tilburg

Actie voor aandacht voor Tilburgse verzetsvrouwen

“You can’t be who you can’t see”

Je kunt niet zijn wie of wat je niet ziet. Of dat nou in de muziek is, de wetenschap, literatuur, design, andere kunst en cultuur maar ook andere, minder in het oog springende maar cruciale bijdragen aan de mensheid en samenleving. Hoeveel talent, levensgeluk, plezier en vooruitgang is er door de eeuwen heen verloren gegaan door de bijdrage van vrouwen aan de wereld en aan Tilburg onmogelijk te maken of te negeren?

Dus ik pleit mét de achternicht van Bertje Eijgenraam voor een straatnaam op de nieuwe Koningswaai voor Bertje. En voor meer straatnamen van vrouwelijke componisten en verzetsstrijders en sociaal werkers en harde werkers en feministen. Om maar wat te noemen. En nu Tilburg toch druk aan het bouwen en ontwikkelen is, kunnen we ook nieuwe straten namen geven van mensen die zich hebben verzet tegen de Nederlandse koloniale overheersing of tegen de slavernij. En van iconen uit de internationale lhbtqia+-emancipatiebeweging. Van mensen in het algemeen die boegbeeld zijn geweest van emancipatie en vooruitgang.

Wilhelmina Drucker, feministisch politica, publicist en naamgeefster van de Dolle Mina’s

En dan niet alleen straatnamen maar ook beelden. Zoals het Rotterdamse beeld Moments Contained van de anonieme vrouw van kleur. Omdat álle vrouwen alleen al erkenning verdienen voor al het werk dat ze ongezien doen en alle tegenslagen en gevaren die ze moeten weerstaan. Wij hebben het als samenleving nodig om onze geschiedenis te kennen. Héél onze geschiedenis. Alleen zo kunnen we leren van ons verleden en een weg vinden naar een goede toekomst voor ons allen. (Overigens is het andere beeld, getiteld La Carga, the Burden, niet echt maar AI-gegenereerd. Het zou goed zijn als het echt werd gemaakt.)

Moments Contained, Rotterdam                  La Carga, De Last

De keiharde noodzaak van de strijd voor gelijkwaardigheid

Toen ik in 2022 directeur werd bij Feniks vroegen vooral mannen: Waarom is het nog nodig, een emancipatiecentrum? Mannen en vrouwen hebben toch allang gelijke rechten? Ja, op papier wel. Maar in de praktijk niet. Vrouwen hebben nog steeds veel meer bestaansonzekerheid en kansenongelijkheid dan mannen. Vrouwen zijn nog steeds overal hun leven niet zeker: Niet op straat, niet in de openbare ruimte en niet achter de voordeur. En de rol en inbreng van vrouwen wordt nog steeds ondergewaardeerd en niet goed gezien, ook in Tilburg.

Daarom hebben we ook nu nog kluscursussen en zelfverdediging, en andere cursussen en Nederlandse les en ontmoetingsactiviteiten. En we gaan met deze activiteiten ook de wijken in, in samenwerking met organisaties als Het Ronde TafelHuis en de bieb en Contour de Twern. Omdat het nog steeds om allerlei redenen niet vanzelfsprekend is dat alle vrouwen altijd alle bewegingsvrijheid en zelfbeschikking ervaren.       

Oh, en wisten jullie trouwens dat mijn voorgangster bij Feniks Gerda de Vries aan de wieg heeft gestaan van het Marietje Kesselsproject, dat kinderen op de basisschool leert hun grenzen aan te geven, nee te zeggen en om te gaan met thema’s als online veiligheid, pesten, groepsdruk en machtsmisbruik? Daarmee liep Gerda járen voor. Pas daarna kwam Rutgers met het overigens uitstekende maar helaas door demagogische politici verketterde onderwijsprogramma Lentekriebels. En pas nu wordt er landelijk beleid opgesteld tegen femicide en geweld tegen vrouwen, pas in de afgelopen Troonrede werd dat woord femicide voor het eerst genoemd.

Marietje Kessels project

Saillant detail:

In 1994 bedacht de gemeente dat de emancipatie van vrouwen wel af was, en dat het toenmalige Vrouwencentrum niet meer nodig was. Toen is een grote groep vrouwen tijdens de gemeenteraadsvergadering op de publieke tribune gaan zitten om te pleiten voor behoud. En er kwam steun uit gerenommeerde gelederen: Niemand minder dan winnaar van de P.C. Hooftprijs en feministisch icoon Anja Meulenbelt (al mag ik haar niet zo noemen, zegt ze) stuurde de gemeente een brief: “Hierbij wil ik mijn steun betuigen aan de vrouwen die proberen het Vrouwencentrum in Tilburg open te houden. Het hoort bij de verworvenheden van de laatste emancipatiegolf dat er plekken gecreëerd zijn waar vrouwen elkaar kunnen ontmoeten. Het is juist de verdienste van het Vrouwencentrum Tilburg dat zij in staat zijn geweest om het centrum toegankelijk te houden voor vrouwen uit verschillende bevolkingsgroepen, vrouwen met verschillende leefstijlen en etnische achtergronden. (…) Het sluiten van het centrum zou neerkomen op een grote stap terug.”

Anja Meulenbelt

Enfin: Het Vrouwencentrum is er nog en Anja is vorig jaar op uitnodiging van ons naar Tilburg gekomen voor een avond in de Lochal. En ze heeft me pasgeleden toegezegd dat ze later dit jaar weer komt. Feniks heet nu Emancipatie Expertise Centrum Feniks. Want niet alleen vrouwen hebben zich willen en moeten emanciperen. Dat geldt ook voor mannen en andere groepen mensen.

Na het vrouwenstemrecht in de Eerste Golf is in de Tweede Feministische Golf veel bereikt qua zelfbeschikking: Zoals het recht om na het huwelijk niet meer te worden ontslagen (zoals je Wil Onderdenwijngaard zult horen vertellen in de documentaire). En natuurlijk het baas in eigen buik en over eigen lijf zijn.

                                                                                         Wil Onderdenwijngaard

En met de emancipatie van vrouwen wilden ook andere groepen uit de marge kunnen komen. 25 jaar geleden maakte Nederland als eerste land ter wereld huwelijksgelijkheid mogelijk. En al sinds de oorlog zijn er veel mensen uit de voormalige koloniën in Nederland komen wonen en hebben ook veel arbeidsmigranten uit mediterrane en Oost-Europese landen zich hier gevestigd. We zijn met vallen en opstaan een veel diversere samenleving geworden. Dat is maar goed ook, want zo houden we het menselijk en leefbaar. En we hebben alle inbreng hard nodig.

Fietsles voor vrouwen door Feniks

Gelijkwaardigheid op de tocht

Maar de afgelopen jaren zie je overal ter wereld en ook in Nederland een terugval naar het oude patriarchale denken. In het economische systeem waarin we leven zijn veel basisvoorzieningen geprivatiseerd, wegbezuinigd of onmogelijk gemaakt. Samen met alle destabiliserende technologische en geopolitieke ontwikkelingen veroorzaakt dat onzekerheid bij grote groepen mensen. Overal ter wereld zie je machtige mannen in bedrijven en politiek die de onderbuikgevoelens mobiliseren voor hun eigen agenda. Zij hebben het oude zondebok-denken weer van stal gehaald om de aandacht af te leiden van hun eigen onmaatschappelijke handelen.

Het blijkt wederom heel gemakkelijk om de schuld van alle ellende in de schoenen te schuiven van vrouwen die zo nodig dezelfde rechten wilden als mannen, terwijl de samenleving juist zo gezellig overzichtelijk en strak geregeld was met mannen die alles bepaalden en vrouwen die volgden.

En behalve vrouwen die ruimte en rechten opeisen zouden ook migranten en vluchtelingen onze huizen en banen en uitkeringen inpikken. En dan blijken er ook nog “ineens” niet alleen maar mannen en vrouwen te bestaan maar ook nog best een boel mensen met een andere genderidentiteit. En ook die mensen willen kunnen zijn wie ze zijn en erbij horen en meedoen. Maar volgens de Vroeger was alles Beter Schreeuwers gaat dat ten koste van de rechten van de mensen die altijd de baas speelden, alle privileges en touwtjes in handen hadden. Alsof de samenleving niet meer dan een taart is die opraakt als er meer mensen een stukje willen.   

Waar Nederland eerst bekend stond als een gastvrij, tolerant en vooruitstrevend land, zijn we nu onder een opportunistische politieke wind rap de klok aan het terugdraaien. De veiligheid van vrouwen staat weer onder druk door de rare ideeën van manfluencers. En iedereen die niet beantwoordt aan de bekrompen patriarchale standaard wordt aangevallen, vaak zelfs letterlijk.

Hoe ziet Tilburgs feminisme anno 2026 eruit?

Daarom is het hard nodig om niet alleen in Tilburg maar in elke stad een emancipatiecentrum te hebben, én straatnaambordjes én standbeelden en andere zichtbare tekens van de vrouw als Atlas. Bij Feniks komen dagelijks vrouwen uit alle windstreken van de wereld maar ook geboren en getogen in Tilburg zelf. We bieden ook bijvoorbeeld het COC en kleine organisaties een ontmoetings-, vergader-, train- of oefenplek.

Keti Koti, herdenking afschaffing slavernij in Tilburg

En we bieden ook al jaren allerlei activiteiten voor de emancipatie van mannen, zoals trainingen voor professionals, workshops en presentaties, onder aanvoering van een mannelijke programmaleider. En sinds kort herbergen we zelfs weer een mannengroep. Omdat steeds meer mannen niet alleen bondgenoot willen zijn van vrouwen maar zelf ook veel last hebben van hoe benauwd en verkrampt de samenleving is georganiseerd.

Programma’s voor mannenemancipatie Mans Genoeg en Lefgozers

Vorig jaar hebben we de nieuwe jonge Dolle Mina-groep in de stad gevraagd of ze Feniks als aanlegsteiger willen. Want eigenlijk staat Feniks op de schouders van de eerste Dolle Mina-beweging in de jaren zeventig. En de nieuwe lichting voerde al meteen zulke succesvolle acties met hun ludieke protest tegen betaald plassen voor vrouwen op de Kermis, en hun fietstocht en mars tegen femicide, dat we het vanzelfsprekend vonden om ons met hen te verbinden en hen actief te steunen.

Tilburgse Dolle Mina’s Elysa van der Ven en Paulina Matuszczyk

Enige nadeel: Dat we uit ons oude tochtige jasje zijn gegroeid. En daarom gaan we op 21 mei verhuizen. Met de wind in de rug van de gemeente. Naar een wat groter pand. Aan de Spoorlaan. En we nemen iedereen mee. Want in Tilburg laten we niemand achter. En hoort iedereen erbij.

Volgens mij is dat de kern en de ziel van Tilburg: We kunnen op elkaar zeiken en mauwen. Maar we zijn ook altijd een stad geweest van mensen in herdgangen en straten en buurten die samen hard hebben moeten werken om er iets van te maken. Een stad van nie piepen maar poetsen. Het is de inwoners van Tilburg nooit komen aanwaaien. En er iets van maken lukt alleen als we het samen doen. Met mannen én met vrouwen en met alle mensen. Met de oudgedienden en de nieuwkomers. Volgens mij was dat de boodschap van ons Peerke. En van Jezus en andere vredelievende revolutionairen. En van een man als Gerrit Poels. En van al die Sterke Vrouwen in de documentaire van Caroline, Paul en Stijn.

Tilburg, stad waar mensen willen wonen

Ik wil dan ook afsluiten met het prachtige gedicht van Joke Smit uit 1981: Er is een land waar vrouwen willen wonen. Met daarbij mijn oproep: Laten wij in Tilburg dat land, die stad zijn.

Er is een land waar vrouwen willen wonen   Er is een land waar vrouwen willen wonen Waar vrouw-zijn niet betekent: tweederangs en bang en klein Waar vrouwen niet om mannen concurreren Maar zusters en gelieven kunnen zijn Waar rimpels niet de eenzaamheid voorspellen Maar paspoort zijn naar wijsheid, aanzien, ’s werelds raadsvrouw zijn Waar jonge vrouwen dus een leven voorbereiden Waarin zij veertig, zestig, tachtig zullen zijn    Er is een land waar vrouwen willen wonen Waar onrecht niet als een natuurgegeven wordt beschouwd Waar dienstbaarheid niet toevalt aan één sekse En niet vanzelf een man de leiding houdt Waar moeder niet hetzelfde is als huisvrouw Waar steeds opnieuw wordt nagegaan wie zwak zijn en wie sterk Waar allen zorgen voor wie hulp behoeven En ’t brood verdienen met maar vijf uur werk   Er is een land waar mannen willen wonen Waar jongens van de plicht tot flink en stoer doen zijn bevrijd Waar niemand wint ten koste van een ander En man-zijn ook betekent: zorgzaamheid  Waar angst en rouw niet weggemoffeld worden Waar mannen zonder baan niet denken dat ze minder zijn Waar vrouw en man elkaar niet hoeven haten  Maar eindelijk bondgenoten kunnen zijn    Er is een land waar mensen willen wonen  Waar jong zijn niet betekent dat je steeds wordt genegeerd  Waar zwakken met respect benaderd worden  En vreemdelingen niet meer gekleineerd  Waarin geweld door niemand meer geduld wordt  Waar allen kunnen troosten als een mens ten onder gaat
Dat is het land waar mensen willen wonen Het land waar de saamhorigheid bestaat”

Veerle Slegers19

In haar lezing schetst Veerle Slegers hoe Tilburg al sinds de tweede feministische golf (1960-1980) voorop liep en loopt in de vrouwenstrijd. Ze legt uit hoe dat kwam. Ze plaatst landelijke en internationale thema’s in een Tilburgse context, zoals femicide en acties als ‘wij eisen de nacht op’. Ze vestigt de aandacht op typisch Tilburgse kwesties als het geven van vrouwennamen aan straten en het eren van vrouwen in de Tilburgse Walk of Fame.

De lezing op zondag 19 april werd gegeven in het kader van de tentoonstelling over de Wederopbouw van Tilburg in het Peerke Donders Paviljoen. De hoofdrol in deze drukbezochte expositie wordt gespeeld door Tilburgse sterke vrouwen. Dat is ook de titel van een documentaire die in het kader van deze tentoonstelling is gemaakt. De documentaire draait momenteel met veel succes in Cinecitta. De documentaire ook te zien in het Peerke Donders Paviljoen bij de de expositie tijdens de openingstijden van het Peerke Donders Paviljoen.